Epidemia COVID-19 a zobowiązania umowne

Wprowadzenie na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia na obszarze kraju stanu zagrożenia epidemiologicznego oraz stanu epidemii wiąże się z nałożeniem na wielu przedsiębiorców, jak i samych obywateli zakazów oraz ograniczeń skutkujących w praktyce niemożliwością świadczenia usług i wykonania obowiązków wynikających z zawartych umów. Obecna sytuacja może w wielu przypadkach uzasadniać powołanie się na odpowiednie klauzule umowne lub przepisy prawa zwalniające z odpowiedzialności za niewykonanie ze zobowiązania lub umożliwiające modyfikację stosunków między stronami umowy. Możliwość ich zastosowania zależeć będzie od oceny wpływu epidemii na możliwość wykonania konkretnego kontraktu.

Niejednokrotnie w treści umów można odnaleźć klauzule odnoszące się do pojęcia siły wyższej.  Pojęcie siły wyższej nie jest zdefiniowane w przepisach prawa. Powszechnie uznaje się jednak, iż siła wyższa to zdarzenie zewnętrzne, niemożliwe lub trudne do przewidzenia na etapie zawarcia umowy, którego skutkom nie można zapobiec. Najczęściej podawanymi przykładami siły wyższej są zdarzenia związane z działaniami sił przyrody, działania władzy państwowej bądź sytuacje niecodzienne takie jak zamieszki, strajki generalne czy działania zbrojne. Niewątpliwie do takich przypadków można zaliczyć również epidemię COVID-19.  Klauzula siły wyższej nie tylko definiuje jakie przypadki w odniesieniu do konkretnej umowy Strony uznają za działanie siły wyższej, lecz również zasady obowiązujące w razie ich zaistnienia. Ponadto niektóre umowy wymagają od strony dotkniętej skutkami siły wyższej podjęcia określonych działań takich jak złożenie powiadomienia o niemożności wykonania umowy w celu zapewnienia sobie ochrony prawnej.

Jeśli umowa nie zawiera takiej klauzuli stosuje się wówczas odpowiednie przepisy prawa. Choć kodeksowe rozumienie siły wyższej oraz możliwości postępowania mogą być węższe i bardziej ograniczone, to reguły te stanowią zasady ogólne odnoszące się do wszelkich zobowiązań kontaktowych.

Kodeks cywilny, co do zasady, opiera odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania na zasadzie winy. Zajście siły wyższej stanowi okoliczność, za którą dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, a zatem niemożliwe jest przypisanie mu winy. Zgodnie z art.  476 k.c. w takim przypadku nie można mówić również o zwłoce w spełnieniu świadczenia.

Jak stanowi art. 475§ 1 k.c. jeżeli świadczenie stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, zobowiązanie wygasa. Jeśli jednak tylko jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe strona, która miała to świadczenie spełnić, nie może żądać świadczenia wzajemnego, a w wypadku, gdy je już otrzymała, obowiązana jest do jego zwrotu (art. 495 § 1 k.c.).

Należy jednak podkreślić, iż obecnie w większości przypadków spełnienie świadczenia może być utrudnione lub nie można mówić o zwłoce w spełnieniu świadczenia, a nie o definitywnej niemożliwości jego spełnienia.

Jeżeli zaś z powodu zmiany stosunków gospodarczych spełnienie świadczenia nie jest definitywnie niemożliwe lecz mocno utrudnione lub groziłoby przedsiębiorcy nadmierną stratą, może on  w celu ochrony swoich praw i rozwiązania zaistniałej sytuacji wystąpić do Sądu sięgając po rozwiązania opisane w art. 357(1)§ 1 kodeksu cywilnego. Sąd po rozważeniu interesów stron może zmodyfikować umowę: oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia a nawet orzec o definitywnym jej rozwiązaniu.

Ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej mogą być dodatkowo modyfikowane przez przepisy szczególne, takie jak te dotyczące ochrony praw konsumentów, świadczenia usług turystycznych, czy przepisy specustawy dotyczącej szczególnych rozwiązań związanych ze zwalczaniem COVID-19. Nowe rozwiązania w tym zakresie mają przynieść również projektowane zmiany specustawy. 

W celu wyboru konkretnych rozwiązań w odniesieniu do poszczególnych umów należy jednak każdorazowo przeanalizować postanowienia zawartej umowy.

#Prawimy o Prawie

Autor: Karolina Gałka

aplikant radcowski

Zamknij menu